विपि स्मृति दिवस : माओसंग विपिको सगरमाथा सम्वाद

इलाम । आज जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विपी कोइरालाको ४३ औ स्मृति दिवस । कोइरालाले सन् १९६० मार्च ११ देखि २२ सम्म चीनको औपचारिक भ्रमण गर्दा सगरमाथामाथि चर्को बहस सृजना भएको थियो । चीनिया राष्ट्रपति माओ जेदोङ र विपि विच सगरमाथा सम्बन्धी छलफल भएको थियो । जुन कुरालाई चीनले ‘माओ जेदोङ अन डिप्लोमेसी’ पुस्तकमा संग्रह गरेको छ । विपि स्मृति दिवसको अवसरमा विपी र माओ बिच सगरमाथाको बिषयमा भएको छलफललाई अनुवाद गरेर प्रकाशन गरेका छौ ।
सगरमाथा कूटनीति : द्वन्द्वदेखि सहयोगसम्म
नोर्गे–हिलारीको सफल आरोहणको समयमा नेपाल र चीनबीच कूटनीतिक सम्बन्ध थिएन। त्यसको दुई वर्षपछि मात्रै सन् १९५५ अगस्ट १ मा नेपाल र चीनबीच पहिलोपटक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको थियो। नेपाल र चीनबीच औपचारिक सीमा वार्ता प्रारम्भ गर्न झण्डै ६ वर्ष लागेको थियो। जसमा सगरमाथा समस्यासमेत थियो। शिखरमाथिको स्वामित्वलाई प्रेस र जनतामाझ मात्रै होइन, उच्च राजनीतिक तहमा पनि बहस भएको थियो। चीनका सर्वोच्च नेता माओ जेदोङले पनि सगरमाथा मुद्दामा व्यक्तिगत चासो लिएका थिए।

नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालाले सन् १९६० मार्च ११ देखि २२ सम्म चीनको औपचारिक भ्रमण गर्दा सगरमाथामाथि चर्को बहस सुरु भएको थियो। नेपाली र चिनियाँ दुवै पक्षबाट बहस रेकर्ड भइसकेको छ। जगत नेपालको ‘पहिलो संसद’ नामक पुस्तकमा चित्रण गरिएको नेपाली अभिलेखअनुसार कोइरालाले चीन भ्रमणपछि सन् १९६० अप्रिल ४ मा पत्रकार सम्मेलन गरी नेपाली जनतालाई सगरमाथाको बहसबारे जानकारी गराएका थिए।

चिनियाँ प्रधानमन्त्री चाउँ एनलाइले हिमालको पूरै दाबी गरेको सङ्केत गर्दै कोइरालाले भने, ‘तर हामीले आफ्नो दाबी राखेका छौँ। यसलाई संयुक्त सीमा समितिले हल गर्नुपर्छ।” कोइरालाले आफ्नो आत्मकथामा सगरमाथाको बहसलाई पनि सुनाएका छन्। चिनियाँ पक्षले पनि नेपाल र चीनबीचको चर्को बहसलाई सन् १९९८ मा चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको केन्द्रीय समिति अन्तर्गतको चिनियाँ विदेश मन्त्रालय र पार्टी साहित्य अनुसन्धान केन्द्रले संकलित गरेको ‘माओ जेदोङ अन डिप्लोमेसी’ नामक पुस्तकमा रेकर्ड गरेको छ।

पुस्तकमा कोइरालाको नेतृत्वमा नेपाली प्रतिनिधिमण्डल र माओद्वारा चिनियाँ पक्षबीच १८ मार्च १९६० मा भएको वार्ताको विवरण दिइएको छ। उक्त संवादमा नेपालका गृहमन्त्री शैलेन्द्र कुमार उपाध्याय र चिनियाँ कूटनीतिज्ञ पान जिली र लुओ गुइबो पनि सहभागी थिए। पृष्ठ नं ३०२ देखि ३०७ सम्म कोइराला,माओ, उपाध्याय, गुइबो र जिली बीचको ६ पृष्ठको संवादमा सगरमाथाको मुद्दा बारम्बार उल्लेख गरिएको छ।
सगरमाथाको सम्बन्धमा विपि–माओ कुराकानी
कोइरालाः तपाईका लागि अहिले विवादित ठाउँको कुनै महत्व छैन, हाम्रा लागि ती ठाउँहरू महत्वपूर्ण छन्। यो प्रतिष्ठाको प्रश्न हो।
माओ : चिन्ता नगर्नुहोस्। तिनीहरू समाधान गर्न सकिन्छ।
कोइरालाः अर्को प्रश्न छ, भावनाको प्रश्न। हामी यसलाई सगरमाथा भन्छौँ, पश्चिमले यसलाई एभ्रेष्ट भन्छौं र तपाइँ यसलाई चोमोलुङ्मा भन्नुहुन्छ। यो ठाउँ सधैं हाम्रो क्षेत्र भित्र रहेको छ, तर प्रिमियर चाउँ एन–लाइले यो तपाईंहरुको भित्र रहेको बताउनुभयो।
माओः यसमा असहज महसुस गर्नु हुँदैन।
कोइरालाः यो भावनात्मक प्रश्न हो।
माओः यसलाई समाधान गर्न सकिन्छ, प्रत्येक पक्षको लागि आधा। दक्षिणी भाग तपाईहरुको र उत्तरी भाग हाम्रो।
कोइरालाः हिमालको चुचुरो कस्तो छ ?
माओः प्रत्येक पक्षको लागि आधा। यो सबै ठिकै हुनेछ रु यदि यसलाई अहिले समाधान गर्न नसकिने हो भने हामी यसलाई स्थगित पनि गर्न सक्छौं। हिमाल धेरै अग्लो छ र यसले हाम्रो सिमानामा सुरक्षा गर्न सक्छ। हामी दुवैलाई घाटा हुनेछैन। यदि यो सबै तपाईलाई दिइयो भने, भावनात्मक रूपमा हामी दुः खी हुनेछौ। यदि यो सबै हामीलाई दिइयो भने, भावनात्मक रूपमा तपाईलाई दुःख लाग्नेछ। यो सिमानाको लागि एक मार्कर हुन सक्छ।
शैलेन्द्र कुमार उपाध्याय : कसले गर्ने ?
माओः गर्न गाह्रो छ ! हामीसँग यसको लिखित रेकर्ड हुनसक्छ। हाम्रा मानिसहरूले तपाईंको तर्फबाट चढ्दा हामी तपाईंलाई सूचित गर्नेछौं र तपाईंका मानिसहरूले हाम्रो तर्फबाट चढ्दा तपाईंले हामीलाई जानकारी गराउनुहुनेछ।
उपाध्यायः विगतमा हिमाल आरोहीका लागि नेपाली भिसा हुनुप¥थ्यो।
माओः तेस्रो देशका पर्वतारोहीले तपाईंको तर्फबाट आरोहण गर्न चाहनेले तपाईंको देशबाट भिसा लिन सक्छन्।
पान जिलीः विगतमा पर्वतारोहीहरूले तिब्बतबाट आरोहण गर्न चाहँदा तिब्बतको स्थानीय सरकारबाट अनुमति लिनुपर्ने थियो।
लुओ गुइबोः विगतमा केही विदेशी पर्वतारोहीहरूले स्विजरल्याण्डस्थित हाम्रो दूतावासबाट भिसा लिएका थिए।
कोइराला : छैन।
माओः तिब्बतबाट आरोहण गर्न तिब्बतको स्थानीय सरकारबाट अनुमति लिनुपर्छ भन्ने दीर्घकालीन अभ्यास हो। हिमालको नाम परिवर्तन गर्न सकिन्छ। हामी यसलाई एभ्रेष्ट भन्दैनौं त्यो नाम पश्चिमीहरूले दिएको थियो। न त सगरमाथा भनौं न कोमोलाङ्मा भनौं। यसलाई माउन्ट सिनो–नेपाल मित्रताको नाम दिऔं।
कोइराला : ठीक छ।
उपाध्याय : एक माइल वा दक्षिणमा एक माईल सीमा रेखा बनाउने हो।
माओ : यो समाधान गर्न गाह्रो छैन। जनसंख्या नभएकोले यसलाई समाधान गर्न सजिलो छ।
कोइरालाः बेइजिङमा भएको वार्तामा समाधान हुन नसकेमा कसरी राख्ने ?
माओः तपाईंले मसँग कुरा गर्नुपर्दैन, तर प्रधानमन्त्री चाउँ एनलाईसँग कुरा गरिरहनुहोस्। उहाँले तपाईको देशको भ्रमण गर्दा तपाईले वार्ता जारी राख्न सक्नुहुन्छ। हामी टेलिग्राम मार्फत सम्पर्क राख्नेछौं। दुवै पक्षले संयुक्त समितिमा सहमति जुटाउनुपर्छ। यदि तपाईं सहमत हुनुहुन्न भने, तपाईंले जोड दिनुपर्छ। यदि तपाईंले जिद्दी गर्नुभयो भने, हामी के गर्न सक्छौं ? के हामी युद्ध लड्न सक्छौं ? हामी आशावादी छौं।
कोइरालाः हामी पनि त्यस्तै छौं।
माओः हामी तपाईंबाट मित्रता चाहन्छौं, र तपाईं हामीबाट। यो कुराको जड हो। यस केन्द्रीय बिन्दुको साथ, सबै कुरा ठाउँमा हुनेछ। त्यस्तै होइन र रु
उपाध्याय : हो।
माओः चीनलाई आधुनिक उद्योग, कृषि, विज्ञान र राष्ट्रिय रक्षा भएको देश बनाउन हामी हाम्रो दिमागलाई सहज बनाउन चाहन्छौं।।। उद्योग, कृषि, विज्ञान र राष्ट्रिय रक्षालाई आधुनिकीकरण गर्नको लागि तपाईले केसमा पनि महसुस गर्न आवश्यक छ। त्यो राम्रो छ, हैन ?

माओको पुस्तकमा ‘चीन–नेपाल सिमाना सधैंका लागि शान्तिपूर्ण र मैत्री हुनुपर्छ’ भन्ने शिर्षकमा भएको यही संवादका आधारमा नेपाल र चीनबीच सन् १९६० मार्च २१ मा नेपाल–चीन सीमा सम्झौतामा छलफल र त्यसको एक वर्षपछि नेपाल–चीन सीमा सम्झौता भएको थियो।